(14) Graduation day

Graduate students in Nakano Station in Tokyo, on their way to their graduation ceremony (sotsugyoushiki). Exactly one year before, the same girls, dressed in a very specific black suit were running from one company information session (kaishasetsumeikai) to the other, trying to secure the job they will get this year, 2-3 weeks after their graduation. 

(For a bigger version of this picture both in color and black and white, check my "Japan Arekore" set on Flickr)

(14) Ημέρα αποφοίτησης

Στο σταθμό του Νακάνο στο Τόκιο, τελειόφοιτες καθ’ οδόν προς την τελετή αποφοίτησης (σοτσουγκιόου-σίκι). Πριν από ένα χρόνο ακριβώς, οι ίδιες κοπέλες, ντυμένες με ένα πολύ συγκεκριμένου στιλ μαύρο ταγέρ έτρεχαν από εταιρική ενημέρωση (κάισα-σετσουμέι-κάι) σε εταιρική ενημέρωση προσπαθώντας να εξασφαλίσουν τη θέση που θα πάρουν φέτος, 2-3 εβδομάδες μετά την αποφοίτησή τους.

(Για την ίδια φωτογραφία σε μεγαλύτερο μέγεθος και σε μαυρόασπρη εκδοχή, δείτε το σετ «Japan Arekore» στο Flickr)

(13) ボーイさん

とても礼儀正しく、ちょっと可笑しい。神奈川県藤沢市のイタリアンレストラン「マカロニ市場」にて出会ったセント・パトリックデーにぴったりのネクタイをしたボーイさん。

お料理を運んできたのは別の人。彼はひたすらスパゲティやサラダにチーズを下ろす。

ただいま削っているチーズはしょっぱく少し油気を感じる。ちょっとギリシャのケファロティリに似ている。

（大きいサイズの写真はカラー、白黒ともＦｌｉｃｋｒ内の「日本あれこれ」で見られます。）

(13) Boy-san

Very polite, kind of funny and with a tie more appropriate for St. Patrick’s day: one of the waiters (or “boy-san”) in the “Macaroni Ichiba” Italian restaurant in Kanagawa’s Fujisawa. He didn’t actually wait; he just came to grate the cheese on your salad or pasta. This particular cheese resembled an oily and salty Greek kefalotyri.

(For a bigger version of this picture both in color and black and white, check my "Japan Arekore" set on Flickr)

(13) Mπόι-σαν

Ευγενέστατος, κάπως αστείος και με γραβάτα μάλλον πιο κατάλληλη για την ημέρα του Αγίου Πατρικίου: ένας από τους σερβιτόρους (ή «μπόι-σαν») στο ιταλικό εστιατόριο «Μακαρόνι Ίτσιμπα» στη Φουτζισάουα της Καναγκάουα. Δε σέρβιρε, απλώς ερχόταν για να τρίψει το τυρί στη σαλάτα ή στα μακαρόνια. Το συγκεκριμένο τυρί ήταν κάτι σαν αλμυρό κεφαλοτύρι, σχετικά λαδερό. 

(Για την ίδια φωτογραφία σε μεγαλύτερο μέγεθος και σε μαυρόασπρη εκδοχή, δείτε το σετ «Japan Arekore» στο Flickr)

(12) A private fair

The street with the Tanabata decorations

The Tanabata Matsuri (七夕祭) is one of the most advertized Japanese celebrations; and when I say “advertized”, I mean within Japan since, as we all know, the only Japanese things that are advertized outside Japan are geisha, Mt. Fuji, cars, schoolgirls, manga and sushi (by the way, I hope one day I’ll have the chance to complain to some high-placed Japanese about this, since I am fully convinced that the country and the mentality of its people, and especially of its rulers, is the main reason that so few Japanese things are unknown outside Japan). Anyway, the Tanabata Matsuri, the July (or August, depending on where you are in the country) fair, is one of the most popular and loved summer events in Japan; it’s almost as popular and loved as the national high-school baseball tournament, but we’ll talk about that in a future post.

The story behind Tanabata is an old myth –old enough to have originated in China, like many other old Japanese things. It is about the stars Vega and Altair, which the Chinese (and the Japanese) have chosen to be represented by the princess-deity Orihime (織姫, lit. “princess who weaves”) and the cow-herder-deity Hikoboshi (彦星, lit. “star-boy”). Orihime and Hikoboshi are entangled in a love story that puts them in opposite shores of the Amanogawa (天の川, lit. “heavenly river”, more commonly known to us as “galaxy”) and lets them meet only once a year, according to the wishes of the princess’ father who is, of course, a king and, of course, very strict. This day, or to be more accurate, this night is the seventh night of the seventh month and this is exactly what the name of the celebration means: seventh night.

What you will see everywhere in Japan the days before and during Tanabata are bamboo branches on which people hang strips of paper with wishes (usually for better luck in studies and other academic pursuits) as well as various other decorations, usually made of paper. The “various other decorations” is the keyword here since, in the places where big Tanabata fairs are organized (such as Hiratsuka in Kanagawa or Sendai in Miyagi), the decorations are extremely elaborate and impressive; think of the most heavily decorated Christmas tree you’ve seen and multiply that by 10! Usually, the decorations are put up on the sides of one of the city’s main streets and for a few days this street becomes even busier with food and souvenir stalls lining its sides and with people strolling under the decorations, usually clad in yukata and clogs (the traditional Japanese summer attire which is almost always worn when going to summer fairs or festivals).

More Tanabata decorations

I won’t write more about Tanabata itself; maybe one day I’ll make a more eloquent post and also upload some of the pictures I took in the Hiratsuka Tanabata in the summer of 2010. This time, though, I would like to write something about a different Tanabata which happened in Ayase, the small city in Kanagawa where Atsuko’s mother's house is. Ayase has a unique characteristic: although the city doesn’t celebrate Tanabata in a big way, the street where the house is, does; in other words, Tanabata is celebrated by a single neighborhood in a city of about 80.000 people (Ayase is small by Japanese standards, not by normal standards). So, every year, some of the people living in this street (mostly men) go to a nearby bamboo grove, cut some trees (about 15-20 ft high), carry them back to the neighborhood, prop them up in various places (usually garage doors) and decorate them with things they make at home, usually made of paper. And in the night of Tanabata, they get together in someone’s backyard, put up tables and tarpaulins, bring various foods and drinks and sit and spent their evening eating, drinking and talking.

This year, I was fortunate enough to be a part of this celebration; obviously having spent quite a few days there, some people have started considering me an honorary Ayase-ian and asked me to go and help with the cutting and carrying of the bamboo and, after that, invited me to go and sit with them the night of the celebration. I accepted (of course) albeit surprised (of course; this is a place where a foreigner is still considered rare and intriguing), I went to the bamboo grove with them (that was an impressive sight by itself; at some point I’d like to go and take some pictures there, something I didn’t do that day because I had to deal with the cutting and the carrying), I carried a huge bamboo tree with Atsuko’s mother and on the night of the Tanabata, I went and sat with them. And, of course, I had a wonderful time.

The Tanabata of Ayase is something minimal compared to the Tanabata I saw last year in Hiratsuka (or this year in Tokyo’s Asagaya). But from one point of view, it’s much more beautiful since it is something not done for tourist reasons like the big Tanabata events but because the people of this neighborhood want to preserve a tradition. I don’t doubt that the same might be true to some extent for the big Tanabata as well, but there things become unavoidably more formal since municipal authorities and professional and trade associations get involved. In Ayase, you know that what you see is the sole result of the neighbors’ initiative and that for these people this celebration has a more personal meaning.

Like I said before, I didn’t take any pictures of the day in the bamboo grove –because I couldn’t. I also didn’t take any pictures of the celebration itself, but this was because I didn’t want to. The people from the neighborhood are exactly this: people of the neighborhood and this night is their personal and communal entertainment; in my mind, photographing them and publicizing these pictures would be an unwarranted invasion of their privacy and a betrayal of their trust. I did take some pictures of the decorated street though; two of them you can see in this post and more are in a photo album in Picasa which you can find here. Some might think of the decorations as kitsch. And of course they are –these decorations exist to be different from the ordinary and the mundane, so they need to be colorful and loud and festive. And remember: the things you see in these pictures are made by normal people, mothers and fathers, grandmothers and grandfathers, children and grandchildren to express the celebration the way they feel it. It’s their celebration which means it’s beyond good and bad taste.

(12) Ένα ιδιωτικό πανηγύρι

Ο δρόμος με τα στολίδια του Ταναμπάτα

Το Ταναμπάτα Ματσούρι (Tanabata Matsuri/七夕祭) είναι μια από τις πιο πολυδιαφημισμένες ιαπωνικές γιορτές· όταν λέω «πολυδιαφημισμένες», εννοώ βεβαίως εντός Ιαπωνίας καθώς όπως όλοι γνωρίζουμε, τα μόνα ιαπωνικά πράγματα που είναι πολυδιαφημισμένα εκτός Ιαπωνίας είναι οι γκέισα, το Φούτζι, τα αυτοκίνητα, οι μαθήτριες, τα μάνγκα και το σούσι (παρεμπιπτόντως, ελπίζω κάποτε να βρω την ευκαιρία να παραπονεθώ σε κάποιον υψηλά ιστάμενο Ιάπωνα για το συγκεκριμένο θέμα, καθώς είμαι απόλυτα πεπεισμένος ότι για αυτή την περιορισμένη έκθεση της χώρας στο εξωτερικό ευθύνεται κατά κύριο λόγο η ίδια η χώρα και η νοοτροπία των ανθρώπων της, ειδικά αυτών που τη διοικούν). Όπως και να ‘χει, το Ταναμπάτα Ματσούρι, το πανηγύρι του Ιουλίου (ή του Αυγούστου, αναλόγως της περιοχής) είναι ένα από τα πιο δημοφιλή και αγαπητά καλοκαιρινά γεγονότα για τους Ιάπωνες. Σχεδόν τόσο δημοφιλές και αγαπητό, όσο και το εθνικό γυμνασιακό πρωτάθλημα μπέιζμπολ –αλλά γι αυτό θα μιλήσουμε κάποια άλλη στιγμή.

Η ιστορία πίσω από το Ταναμπάτα είναι ένας παλιός μύθος –αρκετά παλιός ώστε να έχει κινέζικη καταγωγή, όπως άλλωστε και πολλά άλλα παλιά ιαπωνικά πράγματα. Αφορά τα αστέρια Βέγα και Αλτάιρ στα οποία οι Κινέζοι (και οι Ιάπωνες), έχουν αντιστοιχίσει μια πριγκίπισσα-θεότητα, την Οριχίμε (Orihime/織姫 –κυριολεκτικά, «πριγκίπισσα που υφαίνει») και έναν αγελαδάρη-θεό, τον Χικομπόσι (Hikoboshi/彦星 –κυριολεκτικά, «αγόρι-αστέρι»). Η Οριχίμε και ο Χικομπόσι είναι μπλεγμένοι σε μια ιστορία αγάπης που τους θέλει να βρίσκονται στις απέναντι πλευρές του Αμανογκάουα (Amanogawa/天の川–κυριολεκτικά, «ουράνιου ποταμού» γνωστότερου σ’ εμάς ως «γαλαξία») και να συναντιούνται μόνο μια φορά τον χρόνο σύμφωνα με τις επιταγές του πατέρα της πριγκίπισσας ο οποίος είναι, βεβαίως, βασιλιάς και, βεβαίως, αυστηρός. Η ημέρα ή για την ακρίβεια, η νύχτα αυτή είναι η έβδομη νύχτα του έβδομου μήνα και αυτό ακριβώς σημαίνει και η ονομασία της γιορτής: έβδομη νύχτα.

Αυτό που θα δει κανείς παντού στην Ιαπωνία τις ημέρες πριν και κατά τη διάρκεια του Ταναμπάτα, είναι κλαδιά από μπαμπού πάνω στα οποία οι άνθρωποι κρεμούν χαρτάκια στα οποία έχουν γράψει ευχές (συνήθως για καλή τύχη σε σπουδές, εξετάσεις κ.λπ.) και διάφορα άλλα διακοσμητικά, συνήθως χάρτινα. Το «διάφορα άλλα διακοσμητικά» είναι η λέξη-κλειδί εδώ, καθώς στα μέρη που γίνονται μεγάλα πανηγύρια για το Ταναμπάτα (όπως είναι η Χιρατσούκα στην Καναγκάουα ή το Σεντάι στο Μιγιάγκι), οι διακοσμήσεις είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακές και επιτηδευμένες –σκεφτείτε το πιο βαρυφορτωμένο χριστουγεννιάτικο δέντρο που έχετε δει και πολλαπλασιάστε το τουλάχιστον επί 10! Συνήθως για την έκθεση των στολισμάτων αυτών επιλέγεται κάποιος κεντρικός δρόμος της πόλης και για μερικές μέρες, ο δρόμος αυτός γίνεται ακόμα πιο πολυσύχναστος καθώς γεμίζει από παράγκες που πουλάνε φαγητό και διάφορα άλλα αντικείμενα και από κόσμο που κάνει βόλτα, συχνά φορώντας γιουκάτα και τσόκαρα –την παραδοσιακή καλοκαιρινή ενδυμασία των Ιαπώνων που βλέπει κανείς σχεδόν πάντα στα καλοκαιρινά πανηγύρια.

Κάποια από τα στολίδια

Αυτά τα λίγα(;) περί Ταναμπάτα γενικότερα –κάποια στιγμή ίσως γράψω και περισσότερα και ανεβάσω κάποιες από τις φωτογραφίες που έχω από το Ταναμπάτα της Χιρατσούκα που είδα το καλοκαίρι του 2010. Αυτή τη φορά, ωστόσο, ήθελα να γράψω κάτι για ένα διαφορετικό Ταναμπάτα που έγινε στο Αγιάσε, στη μικρή πόλη της Καναγκάουα που βρίσκεται το σπίτι της μητέρας της Άτσουκο. Το Αγιάσε έχει μια ιδιομορφία: αν και η πόλη δε γιορτάζει το Ταναμπάτα, το γιορτάζει ο δρόμος στον οποίο βρίσκεται το σπίτι –μ’ άλλα λόγια, μια μοναδική γειτονιά σε μια πόλη περίπου 80.000 κατοίκων (η πόλη είναι μικρή για τα ιαπωνικά δεδομένα, όχι γενικά). Κάθε χρόνο λοιπόν, κάποιοι κάτοικοι (κυρίως άντρες) πηγαίνουν σε ένα κοντινό δασάκι από μπαμπού, κόβουν μερικά δέντρα ύψους περίπου 5-6 μέτρων, τα φέρνουν στη γειτονιά, τα στηρίζουν σε κάποια σημεία του δρόμου (συνήθως στις πόρτες των γκαράζ) και στη συνέχεια τα στολίζουν με στολίδια που φτιάχνουν στα σπίτια τους. Το δε βράδυ του Ταναμπάτα, μαζεύονται σε μια αυλή, στρώνουν τραπέζια και μουσαμάδες, φέρνουν καθένας κάποιο φαγητό και ποτό και περνούν το βράδυ τρώγοντας, πίνοντας και συζητώντας.

Φέτος είχα την τύχη να είμαι κι εγώ μέρος αυτής της γιορτής· προφανώς, έχοντας περάσει αρκετές μέρες εκεί, κάποιοι άνθρωποι με έχουν πολιτογραφήσει επίτιμο Αγιάσε-ίτη και μου ζήτησαν να πάω να βοηθήσω στο κόψιμο και στη μεταφορά των μπαμπού και, στη συνέχεια, με προσκάλεσαν να πάω και να καθίσω μαζί τους το βράδυ που θα γιόρταζαν. Βεβαίως δέχτηκα (βεβαίως, έκπληκτος καθώς μιλάμε για ένα μέρος στο οποίο ένας ξένος εξακολουθεί να θεωρείται αξιοπερίεργος), πήγα μαζί τους στο δάσος με τα μπαμπού (από μόνο του –κάποια στιγμή πρέπει να πάω και να τραβήξω μερικές φωτογραφίες εκεί, κάτι που δεν έκανα εκείνη την ημέρα καθώς είχα να ασχοληθώ με το κόψιμο και το κουβάλημα), κουβάλησα μαζί με τη μητέρα της Άτσουκο ένα τεράστιο μπαμπού και το βράδυ του Ταναμπάτα πήγα και κάθισα μαζί τους. Και βεβαίως, πέρασα μια χαρά.

Το Ταναμπάτα στο Αγιάσε είναι κάτι ελάχιστο σε σχέση με το Ταναμπάτα που είδα πέρσι στη Χιρατσούκα (ή φέτος στην Ασαγκάγια του Τόκιο). Όμως από μια άποψη είναι πολύ πιο όμορφο επειδή είναι κάτι που δε γίνεται για τουριστικούς λόγους όπως τα μεγάλα Ταναμπάτα αλλά επειδή οι άνθρωποι της γειτονιάς θέλουν να κρατήσουν μια παράδοση. Βεβαίως δεν αμφιβάλλω ότι το ίδιο μπορεί να ισχύει σε κάποιο βαθμό και στα μεγάλα Ταναμπάτα, όμως εκεί τα πράγματα παίρνουν αναπόφευκτα έναν χαρακτήρα πιο επίσημο καθώς εμπλέκονται οι δήμοι και οι επαγγελματικές και εμπορικές ενώσεις. Στο Αγιάσε, ξέρεις ότι αυτό που βλέπεις έχει γίνει μόνο και μόνο από την πρωτοβουλία των γειτόνων και ότι για τους ανθρώπους αυτούς, η γιορτή έχει μια πιο προσωπική σημασία.

Όπως είπα, δεν τράβηξα φωτογραφίες από το δάσος με τα μπαμπού –επειδή δεν μπορούσα. Όμως δεν τράβηξα φωτογραφίες και από την ημέρα της γιορτής και αυτό επειδή τότε δεν ήθελα. Οι άνθρωποι της γειτονιάς είναι αυτό ακριβώς: άνθρωποι της γειτονιάς, και το βράδυ αυτό είναι η προσωπική και κοινωνική τους διασκέδαση· συνεπώς θεώρησα ότι η φωτογράφιση και η δημοσιοποίηση των φωτογραφιών θα ήταν άπρεπη παράβαση του ιδιωτικού τους απορρήτου και προδοσία της εμπιστοσύνης τους. Τράβηξα όμως φωτογραφίες από τον στολισμένο δρόμο· δύο από αυτές συνοδεύουν το κείμενο αυτό και περισσότερες  υπάρχουν στο σχετικό άλμπουμ που έχω ανοίξει στο Πίκασα, εδώ. Τα στολίδια ίσως φανούν σε κάποιους κιτς. Και, βεβαίως, είναι –αυτός είναι και ο σκοπός των στολιδιών αυτού του τύπου: να είναι κάτι πολύ διαφορετικό από το καθημερινό, κάτι χρωματιστό και φωνακλάδικο και γιορτινό. Και θυμηθείτε: όλα αυτά που βλέπετε στις φωτογραφίες φτιάχτηκαν από απλούς ανθρώπους, μανάδες και πατεράδες, παππούδες και γιαγιάδες, παιδιά και εγγόνια και εκφράζουν τη γιορτή όπως αυτοί την αντιλαμβάνονται. Είναι η γιορτή τους και, άρα, είναι πέρα από το καλόγουστο και το κακόγουστο.

(11) 職人魂

西山鴻月先生

 

[あつこ] 日本では7月から全てのテレビ放送がデジタルになります。来年からデジタル放送を担うスカイツリーも634mに達し、東京の新しいランドマークとして注目を集めています。

先日、その足元にある向島に行ってきました。向島は芸者の街、花街、花柳界として有名なところです。今も路地に住居や店がひしめき合う下町情緒のあるところでした。

そんな店の間にひっそりと羽子板資料館があります。ここはもともと羽子板職人、西山鴻月氏の工房だったところですが、現在は氏の作品と氏が江戸時代の後期から明治時代に作られた羽子板コレクションが展示されています。

西山鴻月氏は1５才で羽子板作りの職人に弟子入りし、9０歳の今も現役で羽子板を作っています。

氏は羽子板の魅力を次のように語ってくれました。

「歌舞伎にしても舞にしても大きな舞台が必要でしょう。この羽子板1枚にその世界を全て表すことが出来る。そのためには歌舞伎も舞も知り尽くしてなきゃいけません。

でもね、歌舞伎のお話一つ丸ごと、自分の思うように羽子板に創りあげることが出来ます。この羽子板には他の人の手は一切入ってないんですよ」

役者や女性の顔から着物の柄まで全て自分でデザインし、自分で描くという氏ですが、そこには芸術家といった俗世から離れた雰囲気は全くありませんでした。

150年経っていると言う羽子板の役者の顔が今も鮮やかに残っていることに驚くと、氏は言いました。

「それが顔料の良さですよ。ですがね、何よりもお持ちになっていた方が大切にされていたんですね」

この言葉に、氏がいつも羽子板を手に取る人のことを思いながら、羽子板作りに取り組んでいることが伺えました。いつもお客様に感謝し、自分の仕事に誇りを持っている職人魂を感じます。

きらびやかな羽子板に囲まれ、一つの仕事に人生を賭けた人物の話を聞くことが出来た小さな資料館で過ごした時間はとても豊かな時間でした。

外に出ると雲がスカイツリーのお腹の辺りを覆っていました。新しいものが毎日生まれる東京ですが、何百年も続く手仕事をこの先の数百年へ伝えていこうとする人々もいる、これが江戸の粋というものかな、と感じた一時でした。

(11) Hagoita –stealing a glimpse into the world of Kabuki

A typical hagoita

[Grigoris] I have written elsewhere (and in all probability, I will write again and again) that one of my favorite places in Tokyo are the areas that used to be the city’s old downtown district, the ones the Japanese call shitamachi (下町) and that the heart of these areas was, for a multitude of reasons, the Buddhist temple Sensoji (浅草寺). According to a long tradition, the grounds of Sensoji host many events every year; these are not religious events and the reason they are held here is because of the temple’s position as a center of the area’s activity and because the temple has enough space to accommodate the tens of stands/improvised stores that operate during the events. This would be the right place to mention that these events are more often than not, bazaars for specific items or plants.

One of the most famous of these bazaars (although, come to think of it, they are all famous!) is the hagoita fair that takes place once a year in mid-December (17-19). The hagoita (羽子板) is an object that once had a certain functionality as a racket for the traditional game of hanetsuki (羽根突き, a Japanese version of badminton) but which, for the last 150 years, is being used mostly as a decoration (and, like many traditional Japanese objects) as a good luck charm. Although one can use its surface to depict various things, the most common themes come from the world of Kabuki theater –in essence, the hagoita (like the actors’ portraits in Ukiyo-e woodblock prints) are the predecessors of today’s publicity stills, a very important weapon in the arsenal of every popular actor.

What is of particular interest is the way the image is created and presented on the wooden base/racket. The artist/craftsman uses all kinds of materials like cotton, fabrics, paper etc. to create a portrait (most frequently, a bust) in relief and there are times were the details are very impressive. Also, because the roles and the faces that are depicted on the hagoita are well-known to everybody, the creators of the hagoita always try to remain true to the elements that characterize each role, including the make-up, the shades of the colors in the dresses, the objects that the character carries etc.

I won’t go into further details on the hagoita; I just wanted to mention a few things so you could know what it is that I’m talking about. Personally, though, I’d suggest to anyone visiting Tokyo to locate a shop selling hagoita (there are a few in the area I mentioned above –Asakusa, Ueno and surrounds), to see them from up close and to pay attention to their fascinating details. In my opinion, they are among the most beautiful and original traditional decorations; if nothing else, the craftsmanship involved (they are handmade from start to finish) makes them an excellent conversation piece while at the same time, since their themes come almost exclusively from the Kabuki, most people will find them really “classic” (especially the people who still feel that Japan is, basically, kimono and samurai).

One of the stalls at the Hagoita Ichi in Asakusa

Acknowledging the futility of the venture, I can’t but mention a few words about the fair itself, the Hagoita Ichi (羽子板市). As is usually the case, the experience of actually being in that particular place on these particular days goes far beyond the appreciation of the craftsmanship of the hagoita creators or the intention to buy one for himself or as a gift. Don’t get me wrong: it’s a bazaar, a commercial event and that is obvious from every voice and gesture of the people in the 50 or so stands that crowd the grounds around Sensoji. But, like I wrote in a previous post (“Asakusa?”) during the fair, the place feels different and loses the sense of the popular tourist destination; I obviously don’t know how things were during the Edo days but what you see in the Hagoita Ichi isn’t exactly today’s Tokyo either.

What makes things less tourist-y (although, like I said, not any less commercial; it is a bazaar after all) is that the Hagoita Ichi is for the Japanese themselves. Of course, if some foreign tourist happens to be there, it’s almost certain that he will get swept by the crowds and will probably leave the area with a hagoita in his luggage, but in truth the bazaar is for the Japanese and everything happens with no particular interest for tourists. All the calls from the vendors are in Japanese, there bargaining going on all the time (it’s strange but true: during these fairs, the Japanese bypass their usual dignified and collected self and they bargain wildly while at the same time resorting to theatrics like “You’re killing me!” “I’m closing the shop down and going home” etc.), while in many stands, each buy is accompanied by a quite noisy ritual involving shouts and hand-clapping for the benefit of the new client.

Interspersed among the hagoita shops/stands one can also find the ubiquitous in all Japanese gatherings that involve more than five people and last for more than ten minutes, food stalls. Bear in mind though that when I say “food” here, I mean fair food which, for me, is the most tasty stuff one can find in Japan; my apologies to all the gourmets who keep insisting about the merits of kaiseki (懐石) with its tens of tiny plates and the extremely sophisticated presentation that echoes the Japanese sensitivity to the changing of season but the fair/festival food (the closest thing the Japanese have to what Americans call “soul food”) is much tastier, equally well prepared (in its own way) and all the same truly Japanese.

I left that day with a full stomach and a hagoita in my backpack; it’s the one I have used to accompany the text you are reading. The person depicted is the main character from one of Kabuki’s most classic plays, Kamakura Gongorou Kagemasa (鎌倉権五郎景政) and the title of the play is Shibaraku (暫); but let’s not get too much into Kabuki this time. What I didn’t know that day was that after a few months, Atsuko would be lucky enough to meet in person one of the most interesting characters I spotted that day in the Hagoita Ichi. Dear, would you care to carry on?

[Atsuko] From July onwards, the Japanese television broadcasting system will convert to digital. And from the next year, the new digital signal will be broadcasted by the Sky Tree, a 634m high tower being built in the eastern part of Tokyo; this construction is already on its way to becoming one of the city’s landmarks and has grabbed the attention of the area’s visitors.

Recently, I visited an area near the spot where the Sky Tree is; the area is called Kojima and it was one of the entertainment districts of old Tokyo, with plenty of geisha houses and tea-shops (i.e. houses of assignation). Even today, you can feel a distinct old downtown atmosphere in that area (what we call “shitamachi”) with lots of small houses and meandering alleyways.

Lost among these narrow streets and alleys, there is a small museum dedicated to the hagoita (羽子板) an object that started out as a racket for the traditional badminton-like game called hanetsuki (羽根突き) but which nowadays is used as a decoration depicting actors and roles from the Kabuki theater. The place hosting the museum was for many years the workshop and home of the craftsman Nishiyama Kogetsu (西山 鴻月), a true master of the art of making hagoita; visitors can see the Nishiyama family collection of various hagoita created from the end of the Edo era and the beginning of the Meiji era until today.

Nishiyama Kogetsu

Nishiyama Kogetsu, started learning the art/craft of the hagoita when he was 15 years old; now he is 90 but he is still active and working in his field. Here’s what he had to say about the charm the hagoita still holds on him: “Although you need a big stage to present the Kabuki or the traditional Japanese dance, the hagoita allows you to catch a glimpse of these worlds. And that is the reason you cannot make a hagoita if you’re not very familiar with these arts. Since I know the whole history of Kabuki, I can imagine a scene from a play exactly as it is and I can recreate it from the beginning till the end with my own two hands”.

The whole “production”, from the design of each hagoita until the painting of the faces and the creation of the clothes is been done by him. And although he does everything by himself and he could easily be considered an artist he remains (contrary to the artistic stereotypes) very well grounded in the real world.

Seeing some of the old hagoita presented in the museum (some of them are more than 150 years old), I was surprised from how vibrant the colors in the actors’ faces still are. When I mentioned that to Mr. Nishiyama, he told me “It has to do with the quality of the colors they used back then. But also, it’s about how the hagoita have been treated by their owners”. This idea, being interested in how the client will handle your product, wanting to please him but on the same time, remaining proud for what you create, is a basic characteristic of these craftsmen, the ones we call in Japanese “shokunin” (職人). Talking with Mr. Nishiyama, one can indeed feel the shokunin spirit.

I spent a whole afternoon in that tiny museum, surrounded by wonderful hagoita and talking to a talented man who has dedicated his whole life in them. And I really feel that the time I spent in there was truly worthwhile.

When I left the place, the clouds had almost covered the Sky Tree. Seeing it, I thought that although there are new things being born every day in Tokyo, there is also always a need for things that were born hundreds of years ago and for the craftsmen who make them; this is what keeps the old arts still living. And for a brief moment, I felt that I understood what was the “iki of Edo”, the characteristic style and the esthetic of another era.   

(11) Χαγκοΐτα –μια κλεφτή ματιά στον κόσμο του Καμπούκι

Μια αρκετά χαρακτηριστική χαγκοΐτα

 
[Γρηγόρης] Έχω γράψει κι αλλού (και, πιθανότατα, θα ξαναγράψω) ότι ένα από τα πιο αγαπημένα μου μέρη στο Τόκιο είναι οι περιοχές που αποτελούσαν το παλιό κέντρο της πόλης, αυτό που στα Ιαπωνικά λέγεται «σιταμάτσι» (shitamachi/下町) και ότι η καρδιά της περιοχής αυτής ήταν, για διάφορους λόγους, ο βουδιστικός ναός Σενσότζι (Sensoji/浅草寺). Κατά παράδοση, στους χώρους του Σενσότζι γίνονται κάθε χρόνο διάφορες εκδηλώσεις (του είδους που στην Ελλάδα θα αποκαλούσαμε «πανηγύρια») οι οποίες, ωστόσο, δε σχετίζονται άμεσα με κάποια γιορτή του ίδιου του ναού αλλά φιλοξενούνται εκεί πρώτον ακριβώς λόγω της θέσης του ναού ως κέντρου δραστηριότητας της περιοχής και δεύτερον επειδή ο ναός διαθέτει αρκετό χώρο για να φιλοξενήσει τα αυτοσχέδια μαγαζιά/παράγκες που στήνονται. Νομίζω ότι θα πρέπει εδώ να επισημάνω ότι τα πανηγύρια αυτά έχουν σχεδόν πάντοτε εμπορικό χαρακτήρα, δηλαδή είναι εξειδικευμένα παζάρια για συγκεκριμένα αντικείμενα ή φυτά.

Ένα από τα πιο διάσημα τέτοια παζάρια (αν και εδώ που τα λέμε, όλα είναι διάσημα!) είναι αυτό των χαγκοΐτα που γίνεται κάθε χρόνο στα μέσα Δεκεμβρίου (17-19). Η χαγκοΐτα (hagoita/羽子板) είναι ένα αντικείμενο που κάποτε είχε πρακτική χρησιμότητα (ήταν ρακέτα για το παραδοσιακό παιχνίδι χανετσούκι (hanetsuki/羽根突き), μια ιαπωνική παραλλαγή του μπάντμιντον και που τα τελευταία 150 χρόνια χρησιμοποιείται κυρίως ως διακοσμητικό (και/ή γούρι, όπως πολλά ιαπωνικά παραδοσιακά αντικείμενα). Αν και στην επιφάνειά της μπορεί κανείς να απεικονίσει διάφορα πράγματα, τα συνηθέστερα θέματα προέρχονται από τον κόσμο του θεάτρου Καμπούκι –στην ουσία, όπως και τα αντίστοιχα πορτρέτα ηθοποιών στις ξυλοτυπίες Ουκίγιο-ε, πρόκειται για προγόνους των σημερινών publicity stills που αποτελούν σημαντικό κομμάτι του οπλοστασίου κάθε ηθοποιού.

Αυτό που είναι πολύ ενδιαφέρον, είναι ο τρόπος που παρουσιάζεται η εικόνα επάνω στην ξύλινη βάση-ρακέτα. Ο καλλιτέχνης/τεχνίτης, χρησιμοποιεί βαμβάκι, ύφασμα και χοντρό χαρτί ώστε να φτιάξει ένα ανάγλυφο πορτρέτο (συνήθως μπούστο) του ηθοποιού-χαρακτήρα και ορισμένες φορές οι λεπτομέρειες είναι πραγματικά εντυπωσιακές. Επειδή, δε, οι ρόλοι και τα πρόσωπα που απεικονίζονται είναι πολύ γνωστά σε όλους, οι δημιουργοί των χαγκοΐτα προσπαθούν πάντα να παραμείνουν όσο πιο πιστοί γίνεται στα στοιχεία που χαρακτηρίζουν καθέναν, στοιχεία όπως το μακιγιάζ, οι αποχρώσεις των κοστουμιών, τα αντικείμενα που κρατάει ο χαρακτήρας κ.λπ.

Αυτά τα ολίγα εγκυκλοπαιδικά περί χαγκοΐτα, ώστε να ξέρουμε για τι μιλάμε. Προσωπικά θα πρότεινα σε όποιον έρθει στο Τόκιο να ψάξει να βρει κάποιο κατάστημα που πουλάει χαγκοΐτα (υπάρχουν αρκετά στην περιοχή που ανέφερα πιο πάνω –Ασακούσα, Ουένο κ.λπ.) να τις δει από κοντά και να περιεργαστεί τις λεπτομέρειές τους. Πρόκειται για ένα από τα πιο ωραία και πρωτότυπα παραδοσιακά διακοσμητικά αντικείμενα –και μόνο η δουλειά που έχουν επάνω τους (φτιάχνονται εξ ολοκλήρου στο χέρι) τις κάνει, αν μη τι άλλο, πολύ καλό conversation piece, ενώ επειδή η θεματολογία τους είναι, όπως είπα παραπάνω, βασικά από το Καμπούκι, τους δίνει και μια πολύ «κλασσική» χροιά (για όσους αισθάνονται ότι η Ιαπωνία είναι βασικά κιμονό και σαμουράι).

Ένα από τα αυτοσχέδια μαγαζιά στο Χαγκοΐτα Ίτσι της Ασακούσα

Αναγνωρίζοντας τη ματαιότητα του εγχειρήματος, δεν μπορώ παρά να αναφερθώ λίγο και στο ίδιο το πανηγύρι, το Χαγκοΐτα Ίτσι (Hagoita Ichi/羽子板市). Όπως συνήθως συμβαίνει, η εμπειρία να βρεθεί κανείς στο συγκεκριμένο μέρος τις συγκεκριμένες μέρες, πάει πέρα από το να εκτιμήσει απλώς την τέχνη της δημιουργίας μιας χαγκοΐτα και να αγοράσει μια για τον εαυτό του ή για δώρο. Μην παρεξηγηθώ, πρόκειται σαφώς για ένα παζάρι και αυτό είναι σαφές από κάθε φωνή ή χειρονομία των ανθρώπων στα περίπου 50 αυτοσχέδια μαγαζιά που κατακλύζουν τους χώρους γύρω από το Σενσότζι. ‘Όμως, όπως έγραφα και στο κείμενο περί πυροτεχνημάτων («Ασακούσα;») τις ημέρες του παζαριού, ο χώρος αποκτάει έναν άλλο αέρα και χάνει την αίσθηση του δημοφιλούς τουριστικού προορισμού· προφανώς δεν ξέρω πώς ήταν τα πράγματα την περίοδο του Έντο, όμως αυτό που βλέπει κανείς στο Χαγκοΐτα Ίτσι δεν είναι ούτε ακριβώς σημερινό Τόκιο.

Αυτό που κάνει τα πράγματα λιγότερο τουριστικά (αν και όπως είπα, σε καμία περίπτωση λιγότερο εμπορικά –σε τελική ανάλυση, πρόκειται για παζάρι) είναι ότι το Χαγκοΐτα Ίτσι αφορά βασικά τους ίδιους τους Ιάπωνες. Βεβαίως αν κάποιος ξένος τουρίστας βρεθεί εκεί τις συγκεκριμένες μέρες, είναι βέβαιο ότι θα συμπαρασυρθεί στο παιχνίδι και μάλλον θα φύγει με μια χαγκοΐτα στις αποσκευές του, όμως το παζάρι φτιάχνεται για τους ίδιους τους Ιάπωνες και άρα τα πάντα γίνονται χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους τουρίστες. Όλες οι προσκλήσεις από τους κράχτες είναι στα Ιαπωνικά, το παζάρεμα πάει κι έρχεται (ναι, παραδόξως σ’ αυτά τα πανηγύρια, οι Ιάπωνες παρακάμπτουν τον κλασσικό αξιοπρεπή και συγκροτημένο εαυτό τους και επιδίδονται σε άγριες διαπραγματεύσεις οι οποίες συνοδεύονται από τους γνωστούς στη Μέση Ανατολή θεατρινισμούς του τύπου «Με σκοτώνεις!», «Θα το κλείσω και θα πάω σπίτι μου» κ.λπ.) ενώ σε πολλά από τα μαγαζιά, κάθε αγορά συνοδεύεται και από ένα λίαν φωνακλάδικο τελετουργικό ευχαριστίας του πελάτη με φωνές και παλαμάκια.

Διάσπαρτες ανάμεσα στα μαγαζιά που πουλάνε τις χαγκοΐτα, βρίσκει κανείς τις πανταχού παρούσες σε κάθε ιαπωνική συνάθροιση μεγαλύτερη των δέκα λεπτών και των πέντε ανθρώπων, παράγκες με φαγητό. Αλλά όταν λέμε «φαγητό» εννοούμε πανηγυρτζίδικο φαγητό το οποίο, κατά την γνώμη μου είναι ό,τι πιο νόστιμο μπορεί να φάει κανείς στην Ιαπωνία –με το συμπάθιο προς τους διάφορους γκουρμέ που κόπτονται για την εκλέπτυνση του καϊσέκι (kaiseki/懐石) με τα δεκάδες μικροσκοπικά πιατάκια και την υψηλή αισθητική παρουσίαση, που αντικατοπτρίζει την ευαισθησία των Ιαπώνων στις αλλαγές των εποχών, το φαγητό των παζαριών και των πανηγυριών (ό,τι κοντινότερο έχει η Ιαπωνία σ’ αυτό που οι Αμερικανοί αποκαλούν «soul food») είναι πολύ πιο εύγευστο, εξίσου προσεγμένο (με τον δικό του τρόπο) και εξίσου αυθεντικά ιαπωνικό.

Έφυγα εκείνη την ημέρα με το στομάχι γεμάτο και με μια χαγκοΐτα στον σάκο μου –είναι αυτή που συνοδεύει φωτογραφικά το κείμενο που διαβάζετε. Απεικονίζει τον ήρωα ενός από τα πιο κλασσικά έργα του Καμπούκι, τον Καμακούρα Γονγκορό Καγκεμάσα (Kamakura Gongorou Kagemasa/鎌倉権五郎景政). Το έργο είναι το «Σιμπαράκου» (Shibaraku/暫) –όμως για το Καμπούκι θα μιλήσουμε κάποια άλλη φορά (φορές, μάλλον). Εκείνο που δεν ήξερα, ήταν ότι μερικούς μήνες μετά, η Άτσουκο θα είχε την τύχη να γνωρίσει από κοντά μια από τις πιο ενδιαφέρουσες φυσιογνωμίες που είδα εκείνη την ημέρα στο Χαγκοΐτα Ίτσι. Θέλεις να συνεχίσεις, αγαπητή μου;

[Άτσουκο] Από τον Ιούλιο, όλο το σύστημα μετάδοσης της ιαπωνικής τηλεόρασης μετατρέπεται σε ψηφιακό. Και από τον επόμενο χρόνο, η ψηφιακή αυτή μετάδοση θα γίνεται από τον καινούριο πύργο, ύψους 634 μέτρων, που χτίζεται στο Τόκιο, το Sky Tree –μια κατασκευή που σίγουρα θα εξελιχθεί στο πιο καινούριο σήμα κατατεθέν της πόλης και που ήδη έχει γίνει πόλος ενδιαφέροντος για τους επισκέπτες της περιοχής.

Πρόσφατα, πήγα μια βόλτα στην περιοχή Κοτζίμα, μια περιοχή κοντά στο Sky Tree και κάποτε διάσημη για τις γκέισα που ζούσαν και δούλευαν εκεί, μια ακόμα γειτονιά με «κόκκινα φανάρια» από τις πολλές που υπήρχαν στο Τόκιο. Ακόμα και σήμερα, είναι μια περιοχή που αποπνέει τον αέρα του παλιού κέντρου (αυτού που λέγεται «σιταμάτσι») με πολλά μικρά σοκάκια γεμάτα σπίτια και μαγαζιά.

Κάπου μέσα στα σοκάκια αυτά, μπορεί κανείς να βρει ένα μικρό μουσείο αφιερωμένο στις χαγκοΐτα (hagoita/羽子板), ένα αντικείμενο που ξεκίνησε σαν ρακέτα για το παιχνίδι χανετσούκι (hanetsuki/羽根突き), μια ιαπωνική παραλλαγή του μπάντμιντον αλλά που πλέον χρησιμοποιείται σαν διακοσμητικό και συνήθως απεικονίζει πρόσωπα ή ρόλους από το θέατρο Καμπούκι. Ο χώρος που σήμερα είναι το μουσείο, υπήρξε για πολλά χρόνια το εργαστήριο και το σπίτι του τεχνίτη-καλλιτέχνη Νισιγιάμα Κογκέτσου (西山 鴻月), ενός πραγματικού μετρ της χαγκοΐτα· σήμερα, φιλοξενεί (και παρουσιάζει) τη συλλογή της οικογένειας από διάφορες χαγκοΐτα φτιαγμένες από τα τέλη της περιόδου Έντο και τις αρχές της περιόδου Μέιτζι μέχρι τις μέρες μας.

Ο Νισιγιάμα Κογκέτσου

Ο Νισιγιάμα Κογκέτσου ξεκίνησε να μαθαίνει την τέχνη της κατασκευής χαγκοΐτα όταν ήταν 15 ετών –τώρα πια είναι 90, όμως εξακολουθεί να είναι δραστήριος και να εργάζεται. Να τι λέει ο ίδιος για τη γοητεία που ακόμα ασκούν επάνω του οι χαγκοΐτα: «Παρόλο που το Καμπούκι και ο παραδοσιακός ιαπωνικός χορός απαιτούν μια μεγάλη σκηνή για να παρουσιαστούν, η χαγκοΐτα επιτρέπει σ’ αυτόν που τη βλέπει να ρίξει μια ματιά στον κόσμο τους. Γι αυτό το λόγο, δεν μπορεί κανείς να φτιάξει μια χαγκοΐτα αν δεν γνωρίζει καλά τον κόσμο αυτόν. Ξέροντας όλη την ιστορία του Καμπούκι, μπορώ να φανταστώ μια σκηνή από ένα έργο όπως ακριβώς είναι και να τη φτιάξω από την αρχή μέχρι το τέλος με τα χέρια μου».

Όλη η δουλειά που χρειάζεται για να φτιαχτεί μια χαγκοΐτα, από τον σχεδιασμό μέχρι το ζωγράφισμα των προσώπων και μέχρι την κατασκευή των ρούχων γίνεται από τον ίδιο. Και παρόλο που κάνει όλα αυτά τα πράγματα και δίκαια θα μπορούσε να τον θεωρήσει κανείς καλλιτέχνη, παραμένει (αντίθετα με το στερεότυπο των καλλιτεχνών) γειωμένος στον πραγματικό κόσμο.

Βλέποντας κάποιες από τις παλιές χαγκοΐτα που υπάρχουν στο μουσείο (μερικές έχουν ηλικία 150 χρόνων και παραπάνω), εντυπωσιάστηκα από το πόσο ζωντανά ήταν τα πρόσωπα των ηθοποιών που απεικόνιζαν. Όταν το είπα στον κ. Νισιγιάμα, εκείνος μου απάντησε: «Έχει να κάνει με την ποιότητα των χρωμάτων. Όμως, ακόμα περισσότερο, αυτό που έχει σημασία για να διατηρηθούν είναι το πώς τις μεταχειρίζεται κανείς». Αυτή η ιδέα, το να σε ενδιαφέρει πώς θα συμπεριφερθεί ο πελάτης στο έργο σου, το να θέλεις να τον ευχαριστήσεις αλλά παράλληλα να διατηρείς μια περηφάνια γι αυτό που φτιάχνεις, είναι ένα βασικό χαρακτηριστικό αυτών των τεχνιτών, αυτών που στα Ιαπωνικά λέμε «σόκουνιν» (shokunin/職人). Και ο κ. Νισιγιάμα σίγουρα έχει το πνεύμα των σόκουνιν.

Στο μικροσκοπικό αυτό μουσείο, περιτριγυρισμένη από υπέροχες χαγκοΐτα και συζητώντας με έναν ταλαντούχο άνθρωπο που έχει αφιερώσει όλη του τη ζωή σ’ αυτές, πέρασα ένα ολόκληρο απόγευμα. Και αισθάνομαι ότι ο χρόνος που πέρασα άξιζε πραγματικά τον κόπο.

Όταν βγήκα έξω, τα σύννεφα είχαν καλύψει το Sky Tree ως τη μέση του. Βλέποντάς το, σκέφτηκα ότι στο Τόκιο γεννιούνται καθημερινά καινούρια πράγματα, όμως πάντα υπάρχει η ανάγκη και για πράγματα που γεννήθηκαν πριν από εκατοντάδες χρόνια και για τους τεχνίτες που θα τα φτιάχνουν, κρατώντας έτσι ζωντανές τις παλιές τέχνες. Και για μια στιγμή, αισθάνθηκα ότι κατάλαβα τι ήταν το «ίκι του Έντο», το χαρακτηριστικό στιλ και η αισθητική μιας άλλης εποχής.

(10) 頑張ってます、日本

日本を心配し、関心を寄せてくださるみなさん、
本当にありがとうございます。

原子力発電所の事故のことで不安を感じられていること、
本当に申し訳ありません。

日本はだんだん元気になっています。
私は地震の前と同じ、日々を過ごしています。
親戚も皆、自分の家に戻り、生活を取り戻そうと努力しています。
地に倒れた人は、その地から立ち上がる
という言葉があります。
２０世紀、日本人は何度かこの地で倒れ、その都度立ち上がってきました。

地震で崩壊した社会の再建や
被爆の体験という
日本人の社会的な記憶を
今、新たな形で次の世代が受け継ごうとしています。
私はこのことに大きな期待をしています。

もし、あなたが日本を元気づけようと考えてくださるなら、
ぜひ日本に遊びに来てください。
被災地の悲惨な状況とともに
元気に立ち上がろうとしている日本人を
記憶にとどめてください。

本当にありがとうございます。
これからもよろしくお願いします。

とおやまあつこ